Jaki strug ręczny kupić?
Ręczne strugi stolarskie - rodzaje i zastosowanie
Strugi, dawniej zwane heblami, to najbardziej zaawansowane ręczne narzędzia stolarskie. Używane są do skrawania i wygładzania drewna. Wielu początkującym (choć pewnie nie tylko początkującym) stolarzom strugi mogą sprawiać różne problemy, nie tylko ze względu na ich specyficzną i różnorodną budowę, ale także ze względu na dużo nieścisłości odnośnie nazewnictwa, czy metod ostrzenia. Wydaje się, że główną przyczyną tego bałaganu jest fakt, że na pewnym etapie historii, przede wszystkim za sprawą amerykańskiej firmy Stanley Rule & Level Co., wymieszały się dwie tradycje stolarskie: amerykańska i europejska (a w zasadzie niemiecka). To duże uproszczenie, jednak istotny jest fakt, że dzisiaj na rynku pozostało już niewiele firm produkujących tradycyjne drewniane strugi, a prym wiodą strugi metalowe, wzorowane głównie na modelach stworzonych ponad 100 lat temu przez firmę Stanley. Jeśli weźmiesz zatem do ręki stare polskie książki dot. stolarstwa, jak chociażby "Przewodnik dla stolarzy" Jana Heuricha wydany w 1862r., czy "Przewodnik stolarski" Mieczysława Schreibera wydany w 1915 roku, zobaczysz tam wiele strugów, których nie znajdziesz już ani na półkach sklepowych, ani tym bardziej w publikacjach pochodzących zza Atlantyku.
Dlatego też proponujemy, abyś zbytnio nie próbował odnieść tego, co znajdziesz w starych wydawnictwach do tego, co oferuje Ci rynek. Skup się raczej na ogólnych zasadach dot. skrawania testując, próbując i obserwując. Dzięki temu przekonasz się sam, co w Twoim przypadku sprawdza się najlepiej!
Strugi stolarskie płaszczyznowe
po ang. Bench Planes
Są to strugi, których zadaniem jest przygotowanie powierzchni drewna do dalszych działań. Służą więc do wyrównania powierzchni, wypoziomowania, a także ostatecznego wygładzenia drewna. Posiadają one zazwyczaj precyzyjną regulację głębokości cięcia.
W klasycznych strugach płaszczyznowych nóż ustawiony jest fazą do dołu najczęściej pod kątem 45°, tak więc fabrycznie naostrzony nóż będzie skrawał pod tym właśnie kątem. Jeśli chcesz jednak zwiększyć kąt skrawania (co jest wskazane w przypadku m.in. twardych gatunków drewna), możesz wykonać tzw. przeciwfazę (ang. backbevel). Znacząco ułatwi to Prowadnik do ostrzenia firmy VEIRTAS, który pozwala na zmianę kąta strugania nawet o 20°. Przeciwfaza ma jednak swoje ograniczenia, przez co nie jest zbyt często stosowana w praktyce.
Strugi tego typu często wyposażone są w łamacz wiórów (odchylak), który pozwala na precyzyjne struganie w różnych kierunkach, bez niebezpieczeństwa powstawania zadziorów.
Metalowe strugi płaszczyznowe posiadają numerację od 1 do 7. Im wyższy numer, tym dłuższy strug. Jednak numer i długość nie mają bezpośredniego związku z kolejnością ich stosowania.
Oto sekwencja współczesnych strugów płaszczyznowych, która jest optymalna do precyzyjnego zwymiarowania obrabianego elementu (od tarcicy do precyzyjnie wykończonej powierzchni):
Strug zdzierak
Dawna nazwa to drapacz, skrobacz | po ang. Scrub Plane
Krótki strug do obróbki wstępnej materiału. Jako jedyny z tej grupy nie posiada odchylaka, gdyż jego zadaniem jest zdzieranie grubych wiórów. Mocno łukowate ostrze i szerokie usta umożliwiają głębokie cięcia, a przez to gwarantują szybkie usunięcie dużych partii materiału. Służy do usuwania najwyższych punktów deski, odpowiedzialnych za to, że deska nie jest płaska. Skrawa się nim zazwyczaj ukośnie do włókien drewna.
Strug spustnik
Dawna nazwa to spuszcz, spusk, rubanek | po ang. Fore Plane i Jointer Plane | nr 6 i 7
Długi, masywny strug z szerokim nożem. Służy do ostatecznego wyrównania powierzchni i krawędzi obrabianego elementu. Pozostawia dość gładką powierzchnię, która niekiedy nie wymaga już dalszej obróbki.
Strug gładzik
Dawna nazwa to gładzidło, gładnik | po ang. Smoothing Plane | nr 1, 2, 3, 4
Krótki najbardziej precyzyjny ze strugów, z pełną regulacją ustawień noża i wąską szczeliną. Takie parametry gwarantują idealne wygładzenie powierzchni. Występuje w kilku wielkościach, choć zdecydowanie najbardziej popularny jest nr 4. Warto zadbać, aby jego żelazko (nóż) było ekstremalnie ostre. Często właśnie w gładzikach zmienia się kąt skrawania na wyższy.
Stosowanie wszystkich powyższych rodzajów nie jest konieczne, ale gwarantuje szybszą i efektywniejszą pracę, dokładniejsze wykończenie powierzchni oraz większy komfort pracy. Jeśli jednak chciałbyś pójść na skróty i ograniczyć się do 1 struga, którym wykonasz wszystkie powyższe zadania, wybierz poniższy strug:
Strug uniwersalny
Dawna nazwa to równiacz | po ang. Jack Plane | nr 5
Średniej wielkości strug o dość szerokim zastosowaniu, gdyż odpowiednio wyregulowany i wyposażony w odpowiedni nóż, może posłużyć zarówno do obróbki wstępnej, jak i poziomowania oraz gładzenia powierzchni drewna. Dlatego też nierzadko wybierany jest na pierwszy strug dla osób początkujących.
Może być także stosowany w powyższej sekwencji, pomiędzy zdzierakiem, a spustem. Wyposażony w nóż o lekko łukowatym kształcie idealnie nada się do wstępnego wyrównywania drewna po zastosowaniu zdzieraka.
Strugi o niskim kącie
po ang. Low angle Planes
Pierwsze strugi o niskim kącie powstały jeszcze w XIX w. i były to małe jednoręczne strugi typu block plane. Tego typu strugi są nadal produkowane przez wiele firm i cieszą się niesłabnącą popularnością wśród użytkowników, również na rynku polskim.
Większe strugi o niskim kącie pojawiły się na rynku na początku XX w. za sprawą modelu Stanley No. 62. Doceniane szczególnie na rynku amerykańskim, w Polsce były rzadko spotykane. Obecnie jednak, za sprawą swoistej mody na strugi low-angle, coraz więcej firm wprowadza tego typu strugi do swojej oferty. Co zatem mają w sobie te strugi, że uważane są za najbardziej wszechstronne narzędzia tego typu?
Wszystkie strugi low angle, niezależnie od wielkości, charakteryzują się prostą konstrukcją, bez żaby. Nóż nie posiada odchylaka i osadzony jest pod kątem około 12°, fazą do góry. Dzięki temu, fabryczny kąt skrawania wynosi około 37°. I właśnie ten kąt skrawania jest niemożliwy do osiągnięcia w typowych strugach płaszczyznowych, a jest on idealny do skrawania drewna pod kątem prostym w stosunku do włókien, czyli krawędzi desek, czy np. bloków ze sklejonych na sztorc kantówek.
Posiadając taki fabrycznie przygotowany strug możesz bardzo łatwo zmienić jego zastosowanie poprzez zmianę fazy noża. Wykonanie szybkiej mikrofazy* zmieni ten strug w typowy strug płaszczyznowy o kącie skrawania ok. 45°, a jeśli podwyższysz kąt skrawania do 50° otrzymasz strug do zadań specjalnych, czyli do obróbki twardego i problematycznego drewna! Możesz zatem jednym narzędziem wykonywać to, co musiałyby zrobić 3 strugi płaszczyznowe.
* Wykonanie mikrofazy jest jednym z dwóch rozwiązań. Drugie polega na przygotowaniu 3 osobnych noży, gdzie każdy zaostrzony jest pod innym kątem.
Ta wszechstronność i prosta konstrukcja wpływają na to, że po strugi typu low-angle sięgają często osoby, które zaczynają swoją stolarską przygodę. Ale również profesjonaliści wykorzystują je na wiele sposobów, choć dodają jednocześnie, że zyskując wszechstronność, musimy liczyć się z utratą precyzji.
Strugi stolarskie jednoręczne
po ang. Block Planes
Te niewielkie jednoręczne strugi służą przede wszystkim do prac wykończeniowych. Podobnie jak strugi low angle, charakteryzują się prostą konstrukcją, a nóż nie posiada odchylaka i osadzony jest fazą do góry. Jednak jeśli chodzi o kąt skrawania, to w przypadku tych strugów, masz do wyboru dwa rozwiązania:
- Nóż ustawiony jest pod kątem około 20°, co przy nożu z fazą 25° daje kąt skrawania 45°. Jest to kąt typowy do strugania płaszczyzny. Tym samym strug ten jest małym gładzikiem o uproszczonej konstrukcji.
Możesz poprzez wykonanie mikrofazy podwyższyć kąt skrawania do 50° (skrawanie twardego i trudnego drewna). - Nóż ustawiony jest pod kątem około 12°, co przy nożu z fazą 25° daje kąt skrawania 37°. Jest to kąt typowy do strugania pod kątem prostym w stosunku do włókien drewna (powierzchni czołowych). Zatem jest to typowy mały strug low angle.
Możesz poprzez wykonanie mikrofazy podwyższyć kąt skrawania do 45° (struganie płaszczyzny) lub do 50° (skrawanie twardego i trudnego drewna).
Jak zatem widać wyraźnie, strug jednoręczny typu low angle ma szerszy zakres działania.
Strugi specjalne
Wszystkie przedstawione powyżej strugi służą do wstępnego wyrównania i wygładzenia powierzchni. Istnieje jednak spora grupa strugów, które przeznaczone są do bardzo specyficznych zadań, zależnych od specjalizacji danego warsztatu. Wśród nich wyróżnić możemy m.in.:
Kątniki
po ang. Rabbet Plane
Specyficzna konstrukcja tych strugów z otwartą szczeliną umożliwia struganie na całej szerokości narzędzia. Tym samym kątników użyjesz do obróbki wpustów i wręgów.
Kątniki typu Bullnose posiadają nóż ustawiony prawie na samym początku stopy, dzięki czemu mogą skrawać prawie do samego narożnika. Niekiedy takie strugi dają możliwość zdemontowania przedniej części korpusu, tym samym przeistaczają się w tzw. Chisel Plane.
Wyżłabiaki
po ang. Router Plane
Wyżłabiaki służą do wykonywania i obróbki wpustów i wręgów; obróbki wąskich elementów.
Zębaki
po ang. Toothing Plane
Zębaki posiadają nóż ustawiony prawie pionowo, a ich nóż posiada niewielkie ząbki. Są to strugi przeznaczone do przygotowywania powierzchni drewna pod klejenie lub pokrywanie np. fornirem.
Strugi ośniki
po ang. Spokeshaves
Ośniki przeznaczone są przede wszystkim do pracy na krzywiznach. Wynika to bezpośrednio z ich niewielkiej stopy, która umożliwia łatwe manewrowanie. Nóż w ośniku umieszczony jest pośrodku dwóch rękojeści, a cięcie wykonywane jest ruchem do siebie lub od siebie, w zależności od tego jak układają się włókna drewna. Regulacja tych narzędzi jest prosta, jednak w przypadku modeli wyższej klasy pozwala na bardzo precyzyjne skrawanie.
Ośniki mają stopy płaskie lub zaokrąglone. Ich nóż może być prosty, niekiedy jednak zakończony jest łukiem, wtedy ośnik doskonale nadaje się do pracy na powierzchniach zaokrąglonych jak tralki, kołki czy wklęsłych.
Istnieją również innego rodzaju narzędzia (ang. Drawknives) nazywane w języku polskim ośnikami, które nie posiadają wymiennego noża. Mają one jednak zupełnie inne przeznaczenie, gdyż służą do prac zgrubnych, usuwania dużej ilości materiału, czy korowania drewna.
Jaki strug wybrać na początek?
To zależy od tego, do czego ten strug ma być używany. Na pewno najbardziej uniwersalnym strugiem ze względu na wielkość będzie strug nr 5, a ze względu na konstrukcję strug typu low angle. Te dwa warunki dają nam w rezultacie prosty wybór: strug nr 62.
Jeśli jednak chcesz używać tego struga do niewielkich elementów lub prac wykończeniowych, to powinieneś zwrócić uwagę na mały strug jednoręczny typu low angle.
Fotografie zawarte w artykule: Lie Nielsen Toolorks, Dluta.pl
Inne wpisy, które mogą Cię zainteresować:
